A- EKOSİSTEMLER

 

            Belirli bir bölgede yaşayan,birbirleri ile sürekli etkileşim halinde bulunan canlı varlıklarla cansız ortamın oluşturduğu bütüne ekosistem denir.Bir ekosistemde canlılar üreticiler,tüketiciler ve ayrıştırıcılardır.Cansız ortamı ise ışık,sıcaklık,hava,su,iklim ve toprak oluşturur.

 

            ♣ Kara Ekosistemi

 

            Ormanlar,çayırlar,çöller ve mağaralar kara ekosistemini oluşturur.Kara ekosistemlerinde canlıların yayılışını,iklim şartları ile toprağın yapısı belirler.Bu nedenle her kara ekosisteminde iklim,bitki örtüsü ve hayvan grupları farklılık gösterir.

 

 

              Tavşan                          Yılan

 

        

Havuç                                                            Çakal

 

 

                           Ayrıştırıcılar

 

 

♣ Su Ekosistemi

 

Deniz,göl,ırmaklar,havuz ve bataklıklar su ekosistemini oluşturur.Su ekosistemlerinde canlıların yayılışını sıcaklık,basınç,ışık,oksijen miktarı ve tuz miktarı gibi çevresel faktörler belirler.

 

 

                Su Pireleri                     Balık

 

        

Su Yosunu                                                       Balıkçıl

 

 

                             Ayrıştırıcılar

 

 

 

      Doğadaki Maddelerin Dengesinin Korunması

 

      Doğadaki canlı ve Cansız varlıklar arasındaki madde alışverişleri ile etkileşimleri bir süreklilik gösterir.Dolayısıyla döngü oluşturur.

 

      1. BESLENME DÖNGÜLERİ

 

      Canlıların yaşayabilmesi için madde ve enerji gerekir.Bunları sağlayan besinlerin temel kaynağı Güneş’tir.Beslenme açısından bütün canlılar birbirleriyle ilişki halindedir.

 

      ♣ Üreticiler

 

      Bitkiler,bazı tek hücreli organizmalar ve bazı bakteriler kendi besinlerini kendileri yaparlar.Fotosentez ile inorganik maddelerden (CO_2,H₂O ve madensel tuzlar) besin ve oksijen üreten canlılara ototrof canlılar denir.Oluşan besinin bir kısmı bitkinin hayatsal olaylarında harcanır,bir kısmı ise nişasta,yağ ve proteine çevrilerek depo edilir.

 

      ♣ Tüketiciler

 

      Besinlerini yapamayan ve hazır olarak alan canlılara heterotrof canlılar denir.Tüketici sınıfına giren canlıların hemen hemen hepsinin sindirim kanalı bulunur.Etçiller,otçullar,hem etçil hem otçullar (hepçiller) olmak üzere üç gruba ayrılırlar.

 

      1. Otçullar (Herbivor)

 

      Yeşil bitkilerin fotosentez sonucunda oluşturdukları besin maddeleri ile beslenen canlılardır.Koyun,geyik,zürafa,tavşan gibi canlılar otla beslenirler.Bitkisel besinlerde bulunan selülozun sindirimi zor olması nedeniyle bu canlıların sindirim kanalları diğer tüketicilerin sindirim kanallarından daha uzundur.Otçul memelilerin azı dişleri iyi gelişmiştir.

 

      2. Etçiller (Karnivor)

 

Otla veya etle beslenen hayvanları yiyerek beslenen canlılardır.Bağırsakları otçullardan daha kısadır.Çünkü etlerin yapısında bulunan proteinin sindirimi kolaydır.Etçil memelilerin köpek dişleri iyi gelişmiştir.Kurt,aslan,kartal,leylek,yılan,kaplan,atmaca,kurbağa ve timsah gibi canlılar etle beslenirler.

 

     

 

 

      3. Hepçiller (Omnivor)

 

      Hayvansal ve bitkisel besinlerin her ikisiylede beslenen canlılardır.Ev faresi,insan,ayı,domuz,serçe,sığırcık,karga,hindi,turna,kaplumbağa gibi canlılar hem et hem otla beslenirler.

      Canlılar besinlerini bulundukları ortamdan alırlar.Dolayısıyla ortamdaki zararlı maddeler canlıların vücuduna girebilir.Denizlerde okyanuslarda ve göllerde suyun hareketiyle pasif olarak sürüklenen küçük organizmalar vardır.Bunlara plankton denir.Planktonlar yaşadıkları sulardaki zehirli maddeleri vücutlarında biriktirirler.

 

      Besin Zinciri

 

      Beslenme bakımından bütün canlılar birbirleriyle ilişki halindedir.Yeşil bitkiler Güneş enerjisini kullanarak bütün canlılar için gerekli olan besinleri yaparlar.Besinler,tüketiciler tarafından kullanılır.Bu ilişkiye besin zinciri denir.

      Besin zincirinde üreticiler,zincirin birinci halkasını;tüketiciler,ikinci halkasını oluşturur.Tüketiciler kendi aralarında birinci dereceden tüketiciler,ikinci dereceden tüketiciler ve üçüncü dereceden tüketiciler olmak üzere üç gruba ayrılır.Besin zincirinin üçüncü halkasını ise ayrıştırıcılar oluşturur.

 

      Birincil Tüketiciler :Üreticiler ile beslenen canlılardır;bitki tohumları ile beslenen kanarya,sularda alglerle beslenen kuyruksuz kurbağa larvaları,balık yavruları,patates ve bitki tomurcukları ile beslenen kör fareler,yapraklarla beslenen ipek böceği larvaları,tohumla beslenen sincap,bitki gövde ve yapraklarıyla beslenen tavşan bu gruptaki canlılara örnektir.

 

      İkincil Tüketiciler :Bitkisel besinlerle beslenen hayvanları yiyen canlılar bu grubu oluşturur.Küçük balıkları yiyerek beslenen büyük balıklar,böcek ve küçük omurgasızlarla beslenen kertenkeleler ikinci dereceden tüketiciler grubunda yer alırlar.

 

      Üçüncül Tüketiciler :Otçullar ve diğer etçil canlılarla beslenen hayvanlardır.Aslan,kaplan,ayı,tilki,sırtlan,kartal gibi canlılar üçüncü dereceden tüketicilerdir.

      Doğadaki bütün canlılar öldüğü zaman çürükçül bakteri ve mantarlar (ayrıştırıcılar) tarafından parçalanarak ayrıştırılırlar.Böylece madensel tuzların toprağa geri dönmesi sağlanır.

 

 

            Işık enerjisi                          Üreticiler                             Tüketiciler

              (Güneş)

 

 

 

            Madensel                                                    Ayrıştırıcılar

            Tuzlar

      Doğada bir canlı birden çok canlı ile beslenebilir.Ekosistemde bu durum canlılar arasında bir beslenme ağı meydana getirir.Buna besin ağı denir.Besin ağındaki bir canlının yok olması,bu canlı ile beslenen canlıları da etkiler.

 

      ♣ Enerji Piramidi

 

      Enerji,besin zinciri yolu ile bir canlıdan diğer canlıya aktarılır.Enerjinin bu şekilde aktarılması enerji piramidi ile gösterilir.enerji piramidi besin basamaklarından oluşur.İlk besin basamağını yeşil bitkiler oluşturur.yeşil bitkiler enerjisinin çoğunu yaşamlarını sürdürmek için kullanırlar.Bir kısmını da depo ederler.İkinci basamakta bulunan otçullar,bitkilerden arta kalan enerjiyi kullanır.Bu sebeple otçulların bulunduğu basamaktaki kullanılabilir enerji miktarı ve canlı sayısı daha azdır.Otçullar bu enerjinin bir kısmını hayati faaliyetlerde kullanırken arta kalanını ise üçüncü basamaktaki canlılar için depo ederler.Buy sebeple en üst basamaktaki canlıların kullanabileceği enerji miktarı az olduğundan bu basamaktaki canlıların sayısı da en azdır.

      Canlılar öldükten sonra topraktaki çürükçül bakteri ve mantarlar tarafından ayrıştırılır.Böylece yapılarındaki madensel tuzlar bitkilerin kullanacağı şekilde toprağa karıştırılır.

 

 

İkinci dereceden tüketiciler

            Enerji piramidini bozan sebepler;hastalık,hava şartlarındaki değişme , kontrolsüz avlanmadır.

 

 

 

 

 

            2. MADDE DÖNGÜLERİ

 

            ♣ SUYUN DÖNGÜSÜ

 

            __Yer yüzündeki akarsuların,göllerin,denizlerin ve okyanusların yüzeyinden buharlaşan su,su buharı halinde havaya karışarak bulutları oluşturur.

            __Bulutlar soğuk hava tabakaları ile karşılaşınca su buharı yağmur,kar veya dolu olarak yer yüzüne düşer.

            __Suyun bir kısmı toprak altına sızarak yer altı sularını oluşturur.

            __Asit yağmurları yeşil alanları tahrip eder.Yeşil alanların azalması suyun çevrimindeki dengeyi etkiler.

            __Hızlı nüfus artışı içme ve kullanma suyunun tüketimini arttırır.Kullanılan temiz sularda azalma görülür.

 

            ♣ KARBON VE OKSİJEN DÖNGÜSÜ

 

 

                                                   Fotosentez

 

 

   Karbondioksit                 Su   Oksijen    Besin

 

 

 

                                                     Solunum

 

 

 

             Mikroorganizmalar                   Canlı Atıklar

 

 

                                          Fosil Yakıtlar   

 

            __Karbon,doğada,fosil yakıtlarda (maden kömürü,doğal gaz,petrol) , karbonatlı kayaçlar içinde ve atmosferde (karbondioksit gazı olarak) bulunur.

            __Yeşil bitkiler atmosferdeki karbondioksiti,organik besinleri oluştururlar . Otçul hayvanlar,yeşil bitkileri,etçil hayvanlar da otçulları yiyerek karbonlu bileşikleri alırlar.

            __Ölü bitkilerin ve hayvanların yapılarında bulunan karbonlu bileşikler  , Çürükçül canlılar tarafından ayrıştırılarak doğaya karbondioksit gazı olarak verilir.

            __Doğaya bırakılan karbondioksit gazı tekrar yeşil bitkiler tarafından kullanılarak,karbon çevrimi sağlanır.

            __Yeşil bitkilerin azalması ve fosil yakıtların enerji kaynağı olarak kullanılması gereğinden fazla karbondioksitin atmosferde kalmasına sebep olur.Atmosferde bulunan karbondioksit gibi bazı gazlar seraların camı gibi bir etki gösterir.Yani ışığı geçirip ısıyı içerisinde tutar.Bu nedenle bulunulan ortamda sıcaklık artışı görülür.Bu da ortalama ısının artmasına ve iklim değişikliğline sebep olur.Karbondioksit gibi bazı gazların bu etkisine sera etkisi denir.

            Karbon döngüsündeki dengenin bozulmaması için şu önlemler alınmalıdır :

 

            __Yeşil alanlar çoğaltılmalıdır.

            __Fosil yakıtlar gerektiğinden fazla kullanılmamalıdır.

            __Fosil yakıt yerine elektrik,termal ve güneş enerjilerinin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır.

            __Sayıları azalan canlı türleri korunmaldır.

 

            ♣ AZOT DÖNGÜSÜ

 

 

              Atmosferdeki azot

 

 

           

                                Bitkiler              Hayvanlar

 

 

                                                                           

 

                        Topraktaki azotlu bileşikler

 

           

            __Havada %78 oranında bulunan azotu canlılar doğrudan  kullanamazlar . Havadaki azotun canlılar tarafından kullanılabilir bileşiklere dönüştürülmesine azot bağlama denir.Havadaki azot, ya şimşek ya da bakteriler tarafından azot bileşiklerine dönüştürülür veya tutulur.Bitkiler azotu topraktan alırlar.

            __Azot,protein ve nükleik asitlerin yapısında bulunur.

            __Azot havayı solunum için uygun hale getirir.

 

            Azot döngüsünde ;

 

            __Orman ve doğal bitki örtüsünün bilinçsizce tahrip edilmesi,

            __Toprağa uygun olmayan bitkilerin ekilmesi,

            __Toprağa uygun olmayan gübre ve ilaçların kullanılması,

            __Fosil yakıtlardan çıkan azotlu bileşikler dengeyi bozar.

 

            Ekosistemdeki Bozulmaların Nedenleri

 

            Doğal değişmeler çok yavaş olduğu halde,insanların neden olduğu çevre tahribatları çok hızlı gerçekleşmektedir.Ekosistemdeki bozulmaya neden olan etkiler iki grupta toplanabilir.

 

 

            ♣ Doğal Kaynaklı  Bozulmalar

 

            Doğal afetler,depremler,seller,kasırga,tayfun,yanardağ püskürmeleri ve kuraklık olayları çevrenin bozulmasına neden olur.Ülkemizin %90 ı deprem kuşağı üzerinde bulunmaktadır.Depremin neden olduğu zararları karşılayabilmek için çok fazla kaynak tüketilmektedir.

 

            ♣ İnsan Kaynaklı Bozulmalar

 

            İnsan ve diğer canlıların yaşadığı doğal çevre,çeşitli nedenlerle bozulabilir.Doğal çevrenin bozulmasına çevre tahribatı denir.

            Çevre tahribatına neden olan her olay insan davranışlarının bir sonucudur.Bu nedenle çevre kirliliğinde en önemli etken insandır.

 

            Nüfus Artışı

 

            Nüfus artışı doğal çevreyi ciddi şekilde tehdit eden sebeplerden biridir.Atan nüfusla birlikte beslenme,barınma,sağlık vb. ihtiyaçlarının artması ve bu ihtiyaçların karşılanması için gösterilen çabalar çevre tahribatına yol açar.

 

            Ekonomik Sebepler

 

            Ekonomik şartların iyi olmadığı ülkelerde artan işsizlik ve doğum oranına bağlı olarak çevre tahribatı da artar.Çünkü iyi olmayan ekonomik şartlarda insanlar yaşayabilmek için ihtiyaçlarını çevreyi bilinçsizce ve aşırı kullanarak kullanırlar.

 

            Endüstrileşme

 

            Endüstrinin gelişmesi insanların tabiat üzerindeki etkisini arttırmıştır. Örneğin,termik ve nükleer santrallerin inşa edilmesi çevre tahribatını arttırır.

            Fabrikaların bacalarından çıkan gazlar (karbonmonoksit,karbondioksit, kükürt,azot,oksit,metan ve ozon gibi gazlar) Dünya’nın ısınmasına neden olur. Ayrıca gazlar atmosferde yoğunlaşarak Dünya’ya asit yağmurları olarak geri döner.Asit yağmurları doğal bitki örtüsüne,ormanlara ve diğer canlılara zarar vererek Dünya’nın doğal dengesini bozar.

Yorumlar (2)

Yorum yaz

< Önceki		Sonraki >